Betonie

BETONIE

STACHYS OFFICINALIS


Betonie


    Naamgeving

    • Stachys betekent aar, naar de aarvormige bloeiwijze en Officinalis komt van het Latijnse officium, in plantkundig/medische verband is dat de apotheek. Officinalis betekent dus in gebruik in de apotheek / geneeskrachtig. In sommige bronnen wordt niet gesproken over de Stachys officinalis, maar wordt het kruid met zijn oudere naam Betonica officinalis genoemd. Dit verklaart de Nederlandse naam, waarvan de herkomst echter niet helemaal duidelijk is.
    • Sommigen bronnen refereren naar Berenice, die in het nieuwe testament zou voorkomen. De naam Betonie komt uit het Keltisch; het is een samenvoeging van de woorden ´bew´ wat hoofd betekent en ´ton´ wat in het Keltisch goed betekent. Het betekent eigenlijk ´goed hoofd´ en dat slaat op het feit dat de plant Betonie, goed voor de zenuwen en hoofdpijn. . Via het Latijnse betonica en het  Frans betoine werd het midden-Nederlands betonia in 1253 geboren en het heet nu betonie.
    • Volgens Plinius stamt de naam van bettonica, (bētōnica) van de Bettones: een Spaans volk. 

     

    Plantkenmerken

    Een slanke plant uit de Lipbloemenfamilie is Betonie. Door zijn lange, onvertakte en weinig bebladerde stengel valt de plantensoort op. Meestal zijn er drie, soms zelfs maar twee paren niet al te grote bladeren te vinden aan de vierkante stengel. Op de bodem tref je een rozet aan met grotere bladeren. Deze ontspringen aan de wortelstokken. Niet elke rozet heeft een bloeistengel. Aan de top van de slanke stengel staat een samengetrokken op een aar lijkende bloeiwijze, waarin een aantal schijnkransen boven elkaar te onderscheiden is. De bloemkronen zijn helder rood tot roodpaars van kleur. De vergroeide kelken zijn regelmatig en hebben vijf tanden. Bladeren en stengel, net als bloemkelken zijn duidelijke behaard.

    In de bloeiwijze staan de schijnkransen dicht op elkaar, waardoor de bloeiwijze als geheel het voorkomen heeft van een dichte aar. Onder de schijnkransen zitten kleine, lancetvormige schutbladeren. De vergroeide, regelmatige kelk heeft vijf kelktanden die ongeveer even lang zijn als de kelkbuis. De lipvormige bloemkronen zijn helder rood tot roodpaars van kleur. Soms vind je ook wel planten met bloemen die wat lichter van kleur zijn en naar wit neigen. De kronen zijn ruim tweemaal zo lang als de kelken. Aanvankelijk staat de bovenlip schuin omhoog en volgt de richting van de kroonbuis, maar aan het eind van de bloei buigt de bovenlip achterover.

    De plant overwintert met zijn wortelstokken. De soort staat op de Nederlandse- en Belgische Rode lijst van planten als zeer zeldzaam en sterk in aantal afgenomen. Zoals gebruikelijk bij lipbloemigen is er een kantige en behaarde stengel en staan de stengelbladeren paarsgewijs tegenover elkaar, ieder paar kruislings ten opzichte van het vorige. Betonie heeft zittende stengelbladen. Betonie is zeldzaam in het wild maar wordt veel als sierplant gekweekt.

     

    Bloem

    De schijnkransen staan in de oksels van heel kleine, lancetvormige schutbladen en zijn opeengedrongen tot een vrij korte, langwerpige, dichte, rolronde bloeiwijze (een aar, die soms onderaan is onderbroken) aan de stengeltop. De bloemen zijn roodpaars of bleekroze, zeer zelden wit en 1,2-1,8 cm lang, ruim twee keer zo lang als de kelk. De bovenlip is tamelijk recht en weinig gewelfd, de onderlip is ongeveer even lang. De vergroeide kelk heeft vijf borstelig genaalde tanden, die ongeveer even lang zijn als de kelkbuis. De bloemkroon is ruim twee keer zo lang als de kelk. Het vruchtbeginsel is bovenstandig. Per bloem zijn er vier meeldraden, één stijl en twee stempels.

     

    Steel

    De rechtopstaande, vierkantige en niet vertakte stengels zijn kort en zacht behaard, met opvallend lange stengelleden. Aan een stengel groeien slechts één tot drie bladparen.

     

    Blad

    De glanzend donkergroene, 3-10 cm lange wortel- en stengelbladen zijn langwerpig-eirond met een min of meer afgeronde top, een regelmatig en diep gekartelde rand en een hartvormige voet. De bladrozetten verwelken niet. De onderste bladen zijn lang gesteeld, de bovenste kort gesteeld tot zittend. De drie of soms maar twee paar stengelbladen staan kruisgewijs tegenover elkaar. Deze bladen zijn smaller dan de rozetbladen. Alle bladen zijn behaard en netvormig gerimpeld. De meeste bladeren vormen het wortelrozet (er zijn slechts één tot drie paar stengelbladen). Niet elk bladrozet vormt een bloeistengel.

     

    Vrucht

    Een splitvrucht. Glanzende, bruine vruchtjes met vier zaden. De zaden zijn kortlevend (1-5 jaar). 

     

    Wortel

    Een wortelstok.

     

    Gebruik

    Er kan ook een gele verfstof uit Betonie gehaald worden. Bijen, hommels, vlinders en zweefvliegen komen op de Betonie af en bestuiven hem.

     

    Geneeskunde

    In de Griekse en Romeinse oudheid werd de Betonie veel als braakmiddel en bij het stelpen van bloed toegepast. Tegenwoordig worden de in de plant voorkomende werkzame stoffen gebruikt bij aandoeningen van de luchtwegendiarree en blaasontsteking. Wormdrijvend, samentrekkend, het bevordert de spijsvertering, vocht afdrijvend, ophoesten van slijm bevorderend.

    Het is dan ook bruikbaar voor symptomen die samenhangen met angst en spanning. Het is verzachtend bij spanningshoofdpijn, maar wordt ook gebruikt bij hoofdpijn die samenhangt met verhoogde bloeddruk (en dan vooral als die hoge bloeddruk stress-gerelateerd is). Andere indicaties zijn faalangst, innerlijke onrust, en zenuwpijnen, vooral in het aangezicht.
    Betonie wordt ook gebruikt bij de behandeling van astma en (astmatische) bronchitis, eveneens vooral dan als stressfactoren mee een rol spelen in het probleem. De getrokken thee, ingenomen met honingen kandijsuiker, zou helpen bij hoest.

     In het verleden werd Betonie ook gegeven aan kinderen die om onverklaarbare redenen gewicht verloren.

     

    Volksgeneeskunde

    Betonie wordt gebruikt tegen koorts, epilepsie, zenuwzwakte, jicht, hoest en longaandoeningen

    urineren vergemakkelijkt. Betonie, goed voor lever en gal en remt ontstekingen.

    Uitwendig: Moeilijk genezende wonden, geïnfecteerde wonden, etterende wonden.

    Op voorhand voorkwam het dronkenschap en spataderzweren.

    Goed voor diarree en blaasontsteking. Het bevordert de spijsvertering en gaat oprispingen, zure winden en dampen tegen. Hij heeft een diuretische werking en heelt tevens onevenwichtigheden in de blaas. Hij kan nierstenen los weken en in stukken breken en laten uitplassen. Hij kan onregelmatige ongesteldheid herstellen en tegen tandpijn werken. Niesen werd als sterk reinigend ervaren, vermalen Betonie was niespoeder geworden.

    Tegenwoordig wordt Betonie niet veel meer gebruikt, maar heeft wel nog enige betekenis in homeopathie.

    Ook worden verlammingsverschijnselen, zenuwziekten en -pijnen, migraine, schrale plekken. menstruatiepijnen, bloeduitstortingen en duizeligheid met Betonie tegengegaan.

    Wie gezwollen ogen heeft legt er  de bladeren Betonie op, het geneest gelijk.

     

    Bloesemremedie

    Vooral de demping of opheffing van innerlijke onrust, stress en van allerlei angsten gaat tegenwoordig een dankbaar gebruikte werking van uit.

     

    Eetbaar

    De plant is niet echt eetbaar maar van de bladeren en bloemen kan een thee worden gezet; deze thee is eveneens medicinaal inzetbaar.

     

    Symboliek

    Symbool van verrassing, liefde, zuivering, bescherming, spiritueel.

     

    Volksgeloof

    In de Middeleeuwen werd de plant gebruikt bij bezweringen. Het kruid werd toen ook al gebruikt in liefdesbezweringen, maar ook om liefdesbetoveringen af te weren.
    In elk geval werd de plant vaak gebruikt als bescherming tegen betovering, en verwerkt in amuletten. Er wordt ook gezegd dat de groeiplaats van Betonie een magische plek, rijk aan positieve energie aanwijst.

    Betonie werd vroeger in kerkelijke begraafplaatsen geplant om geesten te  verjagen. Wanneer twee geliefdes kwaad op elkaar waren kon Betonie in het eten de liefde weer laten leven.

    Door de plant onder de ramen en voor de deuren te planten zou de toegang voor slechte geesten al ontzegt worden. Betonie wordt verbrand op een groot vuur. Wie over het vuur en door de rook heen springt, die reinigt zijn lichaam van kwaad en ziekte. Ook de druïden voerden dit ritueel uit en ook zij erkende dit kruid als zéér magisch. En op de kerkhoven zou Betonie bescherming bieden tegen geestactiviteit en de zielen hier veilig bewaren. Voor een vrolijke droombeleving kon Betonie onder het kussen geplaatst worden.

    In tabak is Betonie verwerkt, de bloedsomloop werd ermee gestimuleerd, indigestie werd voorkomen, zenuwpijn en kneuzingen werd tegengegaan en de gevolgen van stress werden verholpen.

     

    Volksgeloof

    Lobelius zegt:"Betonie bewaert de sielen en de lichamen van de menschen en de bevrijdt en de beschermt de nachtwandelinghen van toverien en de perikelen oock de ghewijde plaetsen en de kerckhoven van schrickelijcke visioenen, iae sij is tot alle dinghen goedt ende heylich." Dat is nog al wat voor een plant die tegenwoordig niemand meer kent. Lobeliusgaat verder:"Met korte woorden gheseydt, de Betonie issoo vol van deughden en krachten, dat men daerom een spreeckwoord ghebruyckt: ghij zijt volder van deughden dan de Betonie."

    Na de Middeleeuwen, toen het een van de beroemdste kruiden ter wereld was, heeft de plant haar roem helemaal verloren. Het is zelfs een onbekend plantje geworden.

    Waar men de plant nog kent, heet ze in de volksmondkoortskruid. De thee van de bladeren getrokken zou helpen tegen epilepsie, zenuwzwakte en jicht, een gedachte die voortkomt uit het bijgeloof, dat er "aangetoverde"ziekten zouden bestaan.

     

    Gezegde

    In de Romeinse tijd ontstond een gezegde “Hij heeft meer krachten dan de Betonie”.

     

    Folklore.

    Tovenaars lokken jonge meisjes tot zich door middel van een  blad dat ze op hun schouders hechten.

     is een magische plant die helpt tegen 47 kwalen, gif, duivels, geesten en heksen.  heeft een kracht tegen elfenziektes.

    Brunfels; ‘Dergelijke zegt men van de  wanneer men een ring daaruit maakt en in dezelfde ring slangen doet dan kunnen ze er niet uit komen, maar wurgen elkaar zelf.’

    Vergiftigde dieren kon men in een tovercirkel van  vast houden. De geur van  maakt het hoofd vast en helder en schenkt de mens de tegenwoordigheid van geest die hem tegen kwade bedoelingen beschermt.

    Erasmus schreef dat amuletten gemaakt van  diegene behoedde tegen duivels en ongerief.

     

    Waarschuwing

    Hoe het ook zij, als u zwanger bent moet u dit plantje NIET (teveel) toepassen.

    bij een te grote inname gaat u braken of krijgt diarree.

     

     

    Op facebook hebben we een pagina waarop wij oude foto's van Ooij, Old-Sènder en Holthuuze plaatsen. Je kunt reageren op de foto's en je kunt aangeven dat je iets leuk vindt. Hieronder een overzicht wat er zoal op facebook geplaatst is. (scroll er maar doorheen)

    Heb je mooie foto's en wil je die met ons delen, stuur ze dan per mail naar andre@oud-zevenaar.nl



    Copyright © 2013  -  Oud-Zevenaar  -  Wepdiezainer  -


    Niets van deze site mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur worden gebruikt.



    "Like" Oud-Zevenaar op

    Facebook en/of volg ons op Twitter: