Bitterzoet

BITTERZOET

SOLANUM DULCAMARA


Bitterzoet


Naamgeving

De geslachtsnaam ’Solanum’ betekent ’nachtschade’ en is mogelijk afgeleid van het Latijnse ’solari’ wat ’tot bedaren brengen’ betekent; de Latijnse soortnaam dulcamara komt van: dulcis is zoet en amarus is bitter, dit is in strijd met de werkelijkheid eerst zoet en dan bitter.

Het wordt ook wel wild zoethout genoemd en wordt als surrogaat voor het echt zoethout gebruikt. De Nederlandse naam is een vertaling van de botanische naam. Dulcis betekent "zoet" en amaris betekent "bitter". De wortel en de stengel smaken eerst bitter en dan door invloed van speeksel, na een poosje kauwen, zoet. Vandaar de naam bitterzoet.

 

Plantkenmerken

Bitterzoet is een tot twee meter lange, overblijvende plant met een houtachtige stengel. De plant komt vrij algemeen voor, ook op vochtige plaatsen. Het is een slingerende of windende plant die langs heggen groeit. Ze behoort, net als de aardappel en de tomaat tot de nachtschadefamilie (omdat men vroeger dacht dat deze plant de schaduw was van een demonische kracht). De stengels zijn dun, rankend en aan de basis verhout. De plant windt zich meestal om andere planten. Hierbij kan de plant een lengte van 4 m bereiken, hoewel 1-2 m gebruikelijker is. De fraaie paarse bloemen met opvallende, gele meeldraden zitten in enigszins vertakte, hangende trosjes op korte steeltjes aan de zijkanten van de stengel en in de oksels van de plant. Zijn de bloemen uitgebloeid, dan vormen zich eironde bessen, De 1 cm grote bessen zijn eerst groen, dan geel, later rood. Ze zijn in rijpe vorm zacht, eetbaar voor vogels, maar giftig voor mensen. De vogels spelen dan ook een belangrijke rol bij de verspreiding van zaden. De zaden van bitterzoet kunnen lang in de bodem overleven, zodat ze bij verstoring van de bodem weer kunnen opduiken.

 

Bloem

Tweeslachtig. Vaak vrij rijkbloemige (10-25 bloemen), overhangende, schermvormige trossen (een ijle bloeiwijze), waarvan de steel meestal ongeveer tegenover een blad begint. De knikkende, 1-1½ cm grote bloemen zijn vijfdelig, blauwpaars of zelden wit. De eerst uitgespreide, maar later teruggeslagen kroonslippen hebben aan de voet twee groene vlekken met een witte rand. De bleekgele helmknoppen zijn onderling vergroeid en gaan naar binnen open. De ondiep gelobde kelk groeit na de bloei niet uit.

 

Steel

De stengels kunnen klimmen, op de grond liggen, rechtop staan of soms winden. Ze hebben een houtige stengelvoet, die meestal overwintert. De bloeitwijgen sterven na vruchtzetting af. In de regel is de plant weinig behaard, maar met name in droge duinen komt een vrij sterk behaarde en tevens ietwat vlezige vorm van Bitterzoet voor.

 

Blad

De giftige, gesteelde, kale of soms behaarde bladen zijn donkergroen en vaak paars aangelopen. Ze zijn langwerpig tot eirond en spits, niet gedeeld of (met name de bovenste bladeren) pijlvormig (spiesvormig-driedelig) met aan de voet één of twee (zelden tot vier) oortjes of lobben.

 

Vrucht

Een bes. De niet eetbare, hangende, glanzende bessen zijn eerst groen, later worden ze geel en dan rood tot roze. Ze zijn eivormig tot langwerpig. De zaden zijn kortlevend (één tot vijf jaar). Tweezaadlobbig.

 

Wortel

Een vertakte, kruipende wortelstok.

 

Gebruik

Niet de bijen, wespen, zweefvliegen en hommels die aan deze plant verbonden zijn, maar het zijn voornamelijk de kevers, waaronder trouwens ook verschillende soorten Lieveheersbeestjes en ook echte mieren  die genieten van deze ecologische aanvulling.

 

Geneeskunde

In de volksgeneeskunde werd het gebruikt bij reuma ("oudmannetjeshout"), astma en bronchitis, spier en zenuwpijnen.

In de kruidengeneeskunde: laxerend, urinedrijvend, zweetdrijvend, maar vooral als bloedzuiverend middel. Het stengel sap wordt ook nu nog gebruikt als middel tegen huidaandoeningen. De bitterzoete stengel kan daarnaast ook verlammingen verlichten. Bitterzoetstengelthee werd vaak gebruikt tegen reuma, jicht, huid- of longaandoeningen, geel- en waterzucht. Bitterzoet staat bekend om zijn toepassing tegen kwalen die ontstaan zijn door temperatuurschommelingen. Kwalen zoals rug- en nekpijn, koorts, overmatige koude-dagen-urine en warme-dagen-diarree of -duizeligheid.  Daarnaast kunnen steenpuisten verwijderd worden, en werkt het tegen ringworm, zweren, syphylis, scrophulose, hooikoorts en slijmtering.

In de farmacie wordt de plant voor meerdere huidaandoeningen gebruikt. Werkzame stoffen zijn bitterglycosiden, saponine, solaceïne, solaneïne, solsonine en tannine. Giftige stoffen zijn solanine en dulcamarine. Tegenwoordig zijn zo’n 4 op de 10 wetenschappers overtuigd dat Bitterzoet nuttig kan zijn bij de behandeling tegen kanker.

Vanwege het aanwezige gif in de gehele plant wordt u aangeraden nooit zonder deskundige begeleiding iets van Bitterzoet tot u te nemen

 

Volksgeneeskunde 

In de volksgeneeskunde werden drie handen gedroogde bladen, samen met 100 g lijnzaadmeel gekookt in een liter (rode) wijn. Men liet het met een ons reuzel inkoken tot een papje. Dit papje werd toegepast bij steenpuisten. Een overdosis leidt onder andere tot verlies van spraak.

 

Eetbaar

Het eten van 30-40 onrijpe groene bessen kan voor kinderen fataal zijn. Kramp en verlamming van de ademhalingsorganen zijn de symptomen. De eivormige bessen verkleuren van glanzend paprikagroen tot scharlaken rood: ze zijn zwaar giftig, ze hebben een zoete smaak, de stengels van bitterzoet zijn giftiger. De 4-12 cm lange bladen zijn pijlvormig of langwerpig, vaak iets gelobd aan de basis, met een bladsteel tot 3 cm. Zoals bij vrijwel alle Solanum-soorten zijn de bladen giftig.

 

Volksgeloof

Vroeger noemde men het bitterzoet een heksenkruid, wegens de magische kracht die de plant zou verlenen aan degene die haar at. De plant werd vroeger gebruikt tegen betovering van het vee. Tevens was het een ingrediënt voor in liefdesdrankjes.

Om kwade geesten af te weren hing men een krans van bitterzoet om de hals van dieren en mensen (heksenkruid). Wat bitterzoet onder het hoofdkussen, zal je helpen een oude liefde te vergeten. De bitterzoet wordt ook gebruikt om te beschermen tegen het kwaad, maar ook om het kwaad te verwijderen van mensen en dieren, door een klein stukje van het kruid vast te binden aan het lichaam. Aan het lichaam gebonden geneest bitterzoet ook hoogtevrees en duizeligheid, volgens Culpepper. Om de nek van de mummie van Toetanchamon werd namelijk een ketting van bessen van de bitterzoet aangetroffen. In Duitsland hingen de boeren wel eens bitterzoet om de nek van hun vee om het te beschermen tegen kwade geesten. Bitterzoet behoort tot de heksenkruiden. Bitterzoet is een van de ‘negenderhande’ kruiden: de andere zijn leverkruid, lievevrouwebedstro, citroenkruid, absint, bijvoet, boerenwormkruid, valeriaan en alant. Het zijn zogenaamde rookkruiden, die werden verbrand om met de rook de duivel te verdrijven. Deze rookkruiden werden op 14 augustus geplukt en daags daarna, op Maria Hemelvaart, in de ochtendmis gewijd. Kruiden mochten niet worden afgesneden maar moesten met de hand worden geplukt. Voor het samenbinden van de ruiker gebruikte men meestal enkele ranken van bitterzoet.

 

Symbool

Het symbool van waarheid.

 

Mythe

De verbinding met dieren komt omdat in de Noorse mythologie Donar altijd twee raven bij zich had, die zouden zo een mystieke kracht bezitten.

Men dacht dat de nachtschade de belichaming van een demon was met duivelse macht. Ze verbergen een "schaduw" zijde in zich, een zwarte schade d.i. de vijand in zich.

 

Legende

Er is een legende die een nogal vroom en, door moderne ogen gezien, zeer onwaarschijnlijk verhaal vertelt. God zou, zo wil dat verhaal, het bitterzoet bestemd hebben voor steile hellingen en moerassige plaatsen, om ons te herinneren aan de zondeval van Adam en Eva. Zo is de plant voor ons een voorbeeld en een waarschuwing: wij zijn bij voorbaat reddeloos verloren, als wij ons laten leiden door lichtzinnigheid en onbedachtzaamheid. De bekende Vlaamse folklorist Isidoor Teirlinck zegt: grijp niet te haastig naar bitterzoet, anders verzink je in slijk en moeras.

 

Alfrank

De volksnaam Alfrank duidt op de relatie van Bitterzoet met alfen, de kwaadaardige neven van elfen. Verder is Bitterzoet verbonden aan het mannelijk geslacht en het element lucht en kan het u helpen luchtig om te gaan met oude liefdes of deze zelfs laten vergeten.

Bloesemremedie

Als u een Bitterzoet-type mens bent, kan ik u vertellen waarom uw ex ervandoor is gegaan. U bent te dominant, rusteloos en verward. U bent erg bezitterig, terwijl u weinig waarde hecht aan het eenmaal bezittende. Dit laatste kan natuurlijk erg vervelend zijn. Positief is dan wel dat u graag wil groeien en een sterke wil heeft. Deze zult u voornamelijk inzetten om plotseling slecht weer of plotselinge warmte te omzeilen.

 

Bijzonderheden

Op de plant kun je vaak het Bitterzoetglanskevertje tegenkomen. Dit klein kevertje voedt zich met delen van de bloemen.

Het aantal groeiplaatsen van bitterzoet gaat achteruit. Bitterzoet fungeert als waardplant van de bacterie die bruinrot veroorzaakt bij aardappelen. Mogelijk door actieve bestrijding is ze in sommige agrarische gebieden uitgeroeid. Ook de afbraak van houtwallen en singels als gevolg van schaalvergroting is een oorzaak van achteruitgang.

 

Waarschuwing

Er zitten giftige stoffen in de plant. Overdosis van Bitterzoet kan leiden tot de dood van dieren en mensen, en ook tot spraakverlies.

 

Als ik dit zo lees over het bittere kruid, dan heb ik toch liever een kruidenbitter.

 

Op facebook hebben we een pagina waarop wij oude foto's van Ooij, Old-Sènder en Holthuuze plaatsen. Je kunt reageren op de foto's en je kunt aangeven dat je iets leuk vindt. Hieronder een overzicht wat er zoal op facebook geplaatst is. (scroll er maar doorheen)

Heb je mooie foto's en wil je die met ons delen, stuur ze dan per mail naar andre@oud-zevenaar.nl



Copyright © 2013  -  Oud-Zevenaar  -  Wepdiezainer  -


Niets van deze site mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur worden gebruikt.



"Like" Oud-Zevenaar op

Facebook en/of volg ons op Twitter: